حسين قرچانلو
88
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
مدين يا مديان ( در عبرى به معناى دشمنى آمده ) سرزمينى است كه از فرزندان ابراهيم ( ع ) در آنجا مسكن داشتند . بعضى ، اين سرزمين را از خليج عقبه تا موآب ( مآب ) و طور سينا مىدانند . عدهاى هم آن را از شبه جزيرهء سينا تا فرات مىدانند . مردم آن ، براى تجارت به فلسطين و لبنان و مصر مىرفتند و در هنگام فروختن حضرت يوسف ( ع ) اهالى آنجا با اسماعيليان دوستى داشتند . نوشتهاند كه در خطّهء مدين خرابههايى از آبادى قديم باقى بوده است . قوم يا قبيلهء مدين كه در تورات نامشان آمده در اين ناحيه ساكن بودهاند . در قرآن ده مرتبه از قوم مدين سخن رفته و گاهى از آنان با عنوان قوم شعيب پيامبر ( ع ) ( يثروى كتب يهود و پدرزن حضرت موسى ( ع ) ) سخن رفته است و گاهى در مقام سخن از ملجأ موسى ( ع ) نام آن آمده و ظاهرا مقصود از اصحاب الايكه كه در قرآن چهار مرتبه ذكر آن رفته و يك بار از آنها به عنوان قوم شعيب آمده ، همان قوم مدين است . « 1 » مسعودى مىنويسد : آغاز جنگ يوشع بن نون با سميدع ، پادشاه عماليق ، به ديار ايله به نزديك مدين بوده است . « 2 » ابن خرداذبه مدين را جزو نواحى مدينه نام برده است . « 3 » اصطخرى در وصف مدين مىنويسد : بر كنارهء درياى قلزم و مقابل تبوك با فاصلهء شش مرحله از آن واقع است و چاه موسى ( ع ) كه از آن آب كشيد و گوسفندان شعيب را آب داد در آنجاست و آب مردم آنجا از چشمهاى روان است و مدين نام آن قبيلهاى است كه شعيب پيامبر ( ع ) از ايشان بود . « 4 » مقدسى كه شراة را ( علاوه بر پنج اردوگاه معروف ) يكى ديگر از اردوگاههاى شام دانسته ، مدين را جزو خورهء شراة مىداند و در وصف آن مىنويسد : در مرز حجاز است . گويند ، سنگى كه موسى پيامبر ( ع ) براى سيراب كردن گوسفندان شعيب از جا بركند در آنجاست . اصطلاحات وزن و اندازه و آداب ايشان شامى است . « 5 » ادريسى گفتهء جغرافيانويسان قبل از خود را دربارهء مدين تأييد كرده و علاوه بر آن ، مىنويسد : شهر مدين بزرگتر از تبوك است . « 6 » در مدين چاهى
--> ( 1 ) . تقىزاده ، سيد حسين ؛ تاريخ عربستان و قوم عرب در اوان ظهور اسلام و قبل از آن ؛ قسمت 1 و 2 ، ص 5 . ( 2 ) . مروج الذهب ؛ ج 1 ، ص 44 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 106 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 22 و صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 40 و حدود العالم ؛ ص 169 و معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 77 - 78 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ، بخش 1 ، ص 217 و 251 . ( 6 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 350 .